Tot het einde van de negentiende eeuw maakt men handmatig kaas in de bekende Edammer bolronde vorm. De kaasprijzen ontwikkelen zich in een gunstige gestage lijn en steeds meer boeren gaan over tot het maken van deze nu niet meer weg te denken delicatesse. Halverwege de negentiende eeuw experimenteert men in de Verenigde Staten al tot fabrieksmatig bereiden van kaas. In 1883 begint de eerste fabriek in ons land: Nieuw Leven te ’t Zand.
Het starten van een fabriek is bittere noodzaak, omdat er steeds minder arbeidskrachten zijn die het werk kunnen of willen doen. Toch duurt het lang voor er meer fabrieken komen, omdat het samenwerken van boeren veel weerstand geeft. En samenwerken is de basis voor het oprichten van een fabriek, waar men alle melk heen brengt en gezamenlijk zorgt voor de verwerking tot kaas én boter, dat sinds 1914 ook tot de mogelijkheden behoort. Op dat moment zijn er al 136 melkfabrieken in Noord-Holland. Maar nog niet in ons dorp, dat begint pas in 1916. Naast de boter en de kaas worden als nevenproducten karnemelk en wei verkocht. Wei is een restproduct dat over blijft van de melk en weer als veevoer teruggaat naar de boeren.
De noodzaak van een fabriek blijkt op 21 maart 1916 wanneer 26 boeren uit Wervershoof tot samenwerken bereid zijn en zich melden bij de notaris in Hoogkarspel. Nog hetzelfde jaar wordt de melkfabriek met woning in gebruik genomen.
Binding blikt met Riet van Dijk terug op de periode van de melkfabriek. Riet is de kleindochter van Jan van Dijk, de eerste directeur van de fabriek, die gehuwd was met Trijntje Brink. “Jan van Dijk was mijn opa en woonde in de Wogmeer, waar hij directeur van de melkfabriek was. Een ervaren directeur was in Wervershoof wel gewenst. Jan en Trijntje hadden één kind, zoon Piet, en het gezin verhuisde in 1916 naar Wervershoof en betrok de woning van de fabriek. Eigenlijk is er geen sprake van een directeur. De fabriek was een coöperatieve onderneming van samenwerkende boeren, die uit hun midden een persoon voor de leiding benoemden. De boeren hadden daarvoor echter geen tijd en ook niet de nodige kennis om zo’n bedrijf te runnen. Daarom werd er van buiten hun branche iemand aangetrokken, die men directeur noemde. Mijn vader noemde zichzelf later min of meer meewerkend voorman. Mijn vader, Piet van Dijk, groeide op in de fabriek en was er altijd aanwezig en leerde op jonge leeftijd al veel over de fabriek. Hij was een sociale en intelligente man en werd zeer goed onderlegd op het gebied van zuivel en handel. Na zijn schooltijd werkte hij ook in de fabriek. Hij trouwde in 1924 met Geertje Weel uit Andijk. Zij betrokken het huis tussen de burgemeesterswoning en die van kapper Bot. Het nieuwgebouwde huis was trouwens wel van mijn opa. Mijn ouders kregen vijf dochters en drie zoons. Ik ben de eerste die in de melkfabriek is geboren. In 1937. Mijn ouders hadden met mijn grootouders een woningruil gedaan. Mijn ouders woonden tot 1960 in de fabriekswoning. Zij verhuisden toen naar hun nieuwgebouwde huis aan het Bisschop Grentplantsoen nummer 1.
Het in stand houden van al die fabrieken in de dorpen komt door de modernisering in de wereld steeds meer in gevaar. Dat leidt ertoe dat er na de Tweede Wereldoorlog een enorm schaalvergrotingsproces tot stand komt. Steeds meer fabrieken gaan samenwerken. De Eensgezindheid houdt dapper stand, al moet er vanaf 1946 verschillende keren hard voor worden gevochten. Er komen onderlinge geschillen, een aantal boeren brengt hun melk naar andere fabrieken, maar toch weet men het voortbestaan te behouden. Tot in 1959, wanneer er dan toch sprake is van de sluiting van de fabriek. Vanaf dat moment gaat de melk uit Wervershoof naar Aurora, de melkfabriek in Opmeer.
Een aantal opmerkelijke zaken worden nader belicht, alsmede een aantal herinneringen van Riet van Dijk.
Einde deel 1, volgende week kunt u het 2e deel lezen, geschreven door Gerard Bot
